ΔΡΟΜΟΣ ΤΗΣ ΣΙΩΠΗΣ: Η ΠΑΡΑΚΜΗ ΤΗΣ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑΣ ΣΤΗ ΣΚΙΑ ΤΟΥ ΟΛΟΚΛΗΡΩΤΙΣΜΟΥ
Κείμενο- παρέμβαση †Μητροπολίτου Κερκύρας Νεκταρίου
Σε καιρούς ψεύτικης ελευθερίας και πνευματικής ραθυμίας, οι σπόροι της πλάνης και του πνευματικού ολοκληρωτισμού σπέρνονται σιωπηλά και στοχευμένα μέσα στις καρδιές των ανθρώπων. Δεν ακούγονται ερπύστριες στους δρόμους ούτε κραυγές και διαμαρτυρίες. Οι μορφές κυριαρχίας έχουν εκλεπτυνθεί, οι μηχανισμοί πειθάρχησης φορούν μάσκα κανονικότητας παρ’ όλα αυτά, η Δημοκρατία καταρρέει όχι με θόρυβο, αλλά με έναν ήπιο και σχεδόν αποδεκτό λυγμό.
Ο σύγχρονος κόσμος, κυριαρχούμενος από δυνάμεις που λειτουργούν έξω από το ήθος του Ευαγγελίου, οδηγεί τον άνθρωπο σε μια πολύμορφη εξάντληση, σωματική, νοητική και πνευματική. Η οικονομική πίεση, η αβεβαιότητα, το άγχος της απόδοσης και τα συσσωρευμένα χρέη συνθέτουν μια πραγματικότητα που φθείρει τον άνθρωπο, όχι μόνο ως πολίτη, αλλά κυρίως ως μοναδική εικόνα Θεού. Παράλληλα, η ατέρμονη ροή πληροφοριών και η φαινομενικά αθώα ενασχόληση με τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης οδηγούν με μαθηματική ακρίβεια στη διάσπαση του νου, σε κόπωση της καρδιάς και τραγική απώλεια της πνευματικής εγρήγορσης. Ο άνθρωπος δεν έχει πλέον χρόνο να εισέλθει εντός του εαυτού του, να προσευχηθεί, να σιωπήσει, να σταθεί ενώπιον του Θεού.
Η χειραγώγηση των ανθρώπων από ένα παγκόσμιο σύστημα και τους τοπικούς εντολοδόχους αυτού του συστήματος στοχεύει στην διατήρηση και την ενίσχυση της εξουσίας και τον έλεγχο πάνω στην κοινωνία. Βασίζεται σε οικονομικές, πολιτικές και κοινωνικές δομές που ευνοούν συγκεκριμένες ελίτ, οι οποίες χρειάζεται να προστατεύσουν το κατεστημένο από αμφισβητήσεις και αναταραχές, ενώ λειτουργεί ως εργαλείο για να κατευθύνονται οι σκέψεις και οι συμπεριφορές των μαζών, ώστε να μην αμφισβητούνται οι υπάρχουσες ανισότητες και δομές εξουσίας. Η σύγχρονη χειραγώγηση των ανθρώπων δεν είναι απλώς πολιτική ή οικονομική, αλλά είναι βαθιά πρωτίστως πνευματική. Έτσι, το ερώτημα που τίθεται επιτακτικά, φιλοσοφικά και υπαρξιακά, είναι:
Γιατί δεν αντιδρούμε; Πώς γίνεται η ανθρώπινη συνείδηση, εξοπλισμένη με παιδεία, πληροφορία, ιστορική μνήμη και τεχνολογικά μέσα, να αδρανεί μπροστά στην ίδια της την καθυπόταξη;
Μια πρώτη προσέγγιση αφορά στο γεγονός ότι υφίσταται σε λήθη ο πολιτικός χαρακτήρας του ανθρώπου. Ο Αριστοτέλης περιέγραψε τον άνθρωπο ως «ζῷον πολιτικόν». Ο σημερινός άνθρωπος, όμως, φαίνεται να έχει λησμονήσει αυτή την ιδιότητά του. Από πολίτης, έγινε καταναλωτής· από μέτοχος του κοινού λόγου, παθητικός αποδέκτης εικόνων και ειδήσεων· από φορέας ευθύνης, ιδιώτης αμέτοχος. Ο Άγ. Γρηγόριος ο Θεολόγος σημειώνει πως «καὶ σιγὴ ἐν καιρῷ λαλιάς ἀμαρτία ἐστίν». Η αποχή από την ευθύνη του λόγου και της πράξης αποτελεί πνευματική αστοχία.
Μεγάλοι φιλόσοφοι π.χ. ο Χάιντεγγερ είχαν μιλήσει για την «καθημερινότητα της απρόσωπης ανωνυμίας» όπου ο άνθρωπος χάνεται στο πλήθος, λένε ότι, είναι γνωστό πως συνηθίζει να παραδίδει τη βούλησή του στην ασφάλεια του πλήθους και αυτή η μετατόπιση της ευθύνης σε ένα αόριστο «άλλο γενικότερο πλήθος» οδική σταδιακά στη μαζική απάθεια για ότι συμβαίνει γύρω μας.
Γιατί όμως οι άνθρωποι υποτάσσονται σε εξουσίες που είναι αριθμητικά αδύναμες; Η απάντηση δεν είναι πολιτική, αλλά ψυχολογική και υπαρξιακή. Η ελευθερία απαιτεί κόπο, επιλογή, ευθύνη, αγωνιστική διάθεση ενώ η υποταγή προσφέρει προς στιγμή ασφάλεια και ανάπαυση και οι πολλοί επιλέγουν, έστω και ασυνείδητα, το δεύτερο την υποταγή.
Στην Ορθόδοξη Χριστιανική Παράδοση, η ελευθερία δεν είναι αυτονόητη κατάσταση, αλλά αποτέλεσμα αγώνα, η ελευθερία είναι καρπός της Χάριτος του Παρακλήτου σε συνεργασία με τη προσωπική μας βούληση. Ο Άγ. Μάξιμος ο Ομολογητής αναφέρει: «ἡ ἀληθινὴ ἐλευθερία εἶναι ἡ ἀπάθεια κατὰ τὰ πάθη μόνο». Δηλαδή, ελεύθερος είναι εκείνος που δεν υποτάσσεται σε πάθη, φόβους και συμφέροντα, αλλά είναι ικανός να πράξει το αγαθό, ακόμη και όταν αυτό σημαίνει σύγκρουση με το περιβάλλον και την κάθε μορφής εξουσία.
Οι σύγχρονες κοινωνίες, παρά την τεχνική πρόοδο, λειτουργούν πάνω στην παραγωγή φόβου και επιθυμίας: φόβου για το μέλλον, επιθυμίας για κατανάλωση, επιτυχία, διαρκή επιβεβαίωση. Η υπερπληροφόρηση δεν μας ξυπνά, δεν αφυπνίζει τελικά , αλλά μας αποχαυνώνει. Δεν μας μορφώνει, αλλά μας κουράζει. Το άτομο που όλη την ώρα είναι κολλημένο στο κινητό, παγιδεύεται σε μια υπαρξιακή αδράνεια, παραδομένο σε ένα παρόν χωρίς προοπτική, χωρίς λόγο για αγώνα.
Η οικονομία δεν αποτελεί απλώς έναν ουδέτερο μηχανισμό διαχείρισης πόρων, αλλά έχει εξελιχθεί σε έναν από τους βασικούς πυλώνες μέσω των οποίων μπορεί να ασκηθεί εξουσία και κοινωνικός έλεγχος.
Στον σύγχρονο κόσμο που τα πάντα πρέπει να κινούνται μέσω διαδικτύου και καρτών, η πρόσβαση στα βασικά αγαθά στη τροφή, τη στέγαση, την εργασία, την υγεία εξαρτάται άμεσα από τη θέση του κάθε προσώπου στο οικονομικό σύστημα και δείτε τι γίνεται σήμερα με τις τράπεζες και τις συμπεριφορές τους προς όλους εμάς τους υποτιθέμενους πελάτες τους. Αυτό δημιουργεί μια σχέση εξάρτησης, η οποία γίνεται αντικείμενο χειραγώγησης, ιδίως σε περιόδους κρίσης ή ανασφάλειας.
Η ανεργία και η εργασιακή ανασφάλεια, που συχνά προκύπτουν ως συνέπειες οικονομικών πολιτικών, δεν πλήττουν μόνο το εισόδημα αλλά και την αυτοαντίληψη του ανθρώπου. Ένας άνθρωπος οικονομικά εξαρτημένος ή αποξενωμένος από το παραγωγικό σύστημα είναι πιο ευάλωτος στον φόβο και στην ανάγκη για σταθερότητα, να φύγω να πάω αλλού που θα κερδίζω πολλά για να τα βγάλω πέρα. Έτσι, γίνεται πιο πρόθυμος να δεχθεί πολιτικές ή κοινωνικές θέσεις που υπό άλλες συνθήκες θα αμφισβητούσε. Η χειραγώγηση μέσω του φόβου της φτώχειας είναι πάντα μια πρακτική εξαιρετικά αποτελεσματική.
Επιπλέον, η κουλτούρα του καταναλωτισμού, το φαινόμενο της σακούλας με ψώνια που συνδέεται στενά με το οικονομικό σύστημα, δημιουργεί τεχνητές ανάγκες και ωθεί τον άνθρωπο να ταυτίζει την ευτυχία με την κατανάλωση. Ο «ιδανικός πολίτης /άνθρωπος» στα μάτια της σύγχρονης οικονομίας είναι αυτός που καταναλώνει χωρίς να αμφισβητεί.
Μέσω των διαφημίσεων και της αγοράς επιβάλλεται ένα σύστημα αξιών που αντικαθιστά την κριτική σκέψη με τον μιμητισμό και την επιθυμία για κοινωνική αποδοχή. Έτσι, το άτομο χειραγωγείται όχι δια της καταπίεσης, αλλά μέσω της επιθυμίας του.
Ένα άλλο κρίσιμο εργαλείο για να μας ελέγχουν είναι το χρέος. Η υπερχρέωση, είτε σε επίπεδο προσώπου, είτε σε επίπεδο κρατών το οποίο λειτουργεί ως μηχανισμός ελέγχου. Ο άνθρωπος που χρωστάει είναι λιγότερο ελεύθερος να διαμαρτυρηθεί, να ρισκάρει, να αμφισβητήσει. Το ίδιο ισχύει και για τις χώρες αφού η οικονομική εξάρτηση οδηγεί πολλές φορές σε υποχωρήσεις πολιτικές ή κοινωνικές.
Τέλος, η συγκέντρωση του πλούτου σε μικρή μερίδα της κοινωνίας δεν είναι απλώς κοινωνικά άδικη, αλλά δημιουργεί μια τεράστια ανισορροπία εξουσίας. Όταν τα οικονομικά συμφέροντα ελέγχουν πλήρως τα Μ.Μ. Ε. τότε οι πολιτικές αποφάσεις ή οι τεχνολογικές πλατφόρμες, και χειραγώγηση τους γίνεται θεσμική και βαθιά ριζωμένη από τα μέσα αυτά.
Η Ιστορία όμως μάς έχει διδάξει ότι οι διανοούμενοι όταν παραμένουν πιστοί στην αποστολή τους μπορούν να είναι τα μάτια μιας τυφλής κοινωνίας. Σήμερα μεγάλο μέρος της διανόησης μοιάζει να έχει αποσυρθεί στη σφαίρα της ουδετερότητας ή ακόμη χειρότερα να έχει μετατραπεί σε υπηρέτη της εξουσίας. Ο Άγ. Ιουστίνος Πόποβιτς τονίζει ότι «ὁ ἀληθινὸς διανοούμενος εἶναι προφήτης, καὶ ὁ προφήτης δὲν ὑποτάσσεται, ἀλλὰ ἐλέγχει». Η διανόηση που εγκαταλείπει τον ρόλο της ως ελεγκτική φωνή καταλήγει τελικά να συντηρεί το υπάρχον σύστημα, ακόμη και όταν αυτό είναι άδικο ή απάνθρωπο.
Πολλοί σύγχρονοι στοχαστές και ακαδημαϊκοί προτιμούν την ασφάλεια των θεωρητικών πανεπιστημιακών διαλέξεων ή των τηλεοπτικών πάνελ από τον κίνδυνο της αμφισβήτησης. Ο φιλοσοφικός λόγος αποστειρώνεται, απομακρύνεται από τη ζωή και μετατρέπεται σε στείρα τεχνική. Το αποτέλεσμα είναι ότι ο δημόσιος διάλογος στερείται βαθύτερης ηθικής και υπαρξιακής κριτικής και αφήνει το πεδίο ελεύθερο στους δημαγωγούς και στους τεχνοκράτες που τελικά ελέγχουν και κατευθύνουν στις μέρες μας ρομποτικά τα πάντα.
Αλλά γιατί μένουμε στα έξω μόνο; Η Εκκλησία, η οποία ιστορικά υπήρξε φωνή υπεράσπισης του ανθρώπινου προσώπου, της δικαιοσύνης και της ελευθερίας, και αυτή δυστυχώς στις αποκαλυπτικές μέρες μας δείχνει συχνά μια αμήχανη ή σιωπηλή στάση ¨Μη μου τους κύκλους τάραττε ή καλύτερα εγώ θα έλεγα…μη μου τους ύπνους τάραττε». Όμως ο Κύρος μας Ιησούς Χριστός του Οποίου θέλουμε να είμαστε τέκνα ή οι η Παναγία, οι Άγιοι Απόστολοι που προχθές τιμήσαμε και όλοι οι Άγιοι των αιώνων και των εποχών μιμήθηκαν Αυτόν, ο Οποίος δεν σταυρώθηκε για να υπηρετεί την εκάστοτε εξουσία, αλλά για να αποκαλύψει την αλήθεια της ελευθερίας του ανθρώπου απέναντι σε κάθε είδους κυριαρχία. Οι προφήτες της Π. Διαθήκης δεν ήταν γραφειοκράτες, αλλά ήταν φορείς σκληρού ελέγχου και αφύπνισης. Ο Άγ. Ιωάννης ο Χρυσόστομος αναφωνεί: «Οὐδέν ψυχῆς ἴσον, ὅτε βούλεται ἐγείρεσθαι». Τίποτα δεν είναι τόσο ισχυρό όσο μια ψυχή που αποφασίζει να ξυπνήσει. Όταν, όμως, η Εκκλησία δεν προτρέπει στην πνευματική εγρήγορση, όταν αποφεύγει τον έλεγχο της αδικίας για να διατηρήσει την ειρήνη με τις κοσμικές αρχές, τότε προδίδει την αποστολή της. Ο Μ. Βασίλειος, απευθυνόμενος στους άρχοντες της εποχής του, δεν φοβόταν να πει: «Οὐκ ἀνέχομαι σιγᾶν τὴν ἀλήθειαν». Αυτή η πατερική παρρησία λείπει σήμερα. Ο πιστός λαός δεν έχει ανάγκη από πολιτικά ευχολόγια, αλλά από την διαχρονική ιερατική, πατερική φωνή που θα ελέγχει, που θα αφυπνίζει και που θα εμπνέει. Ο Αγ. Γρηγόριος Νύσσης λέγει πως «οὐκ ἔστιν οὐσία τῆς Ἐκκλησίας ἡ σιωπή, ἀλλὰ ἡ ὁμολογία». Η Εκκλησία υπάρχει για να μιλά, όχι για να σιωπά και να το έχουμε όλοι μας αυτό υπόψη από τον πρώτο μεγαλόσχημό μας μέχρι τον τελευταίο συνειδητό πιστό.
Όλοι οι μεγάλοι φιλόσοφοι είχαν φοβηθεί έναν κόσμο όπου οι άνθρωποι δεν θα ήθελαν να επαναστατήσουν, γιατί θα ήταν ευχαριστημένοι με τις αλυσίδες τους. Το μέλλον που ζούμε μοιάζει περισσότερο με αυτό. Δηλαδή δεν καταστέλλεται η ελευθερία με τη βία, αλλά με την απο/παρα -πλάνηση. Δεν απαγορεύεται η σκέψη, αλλά γίνεται περιττή. Δεν φυλακίζονται οι σκεπτόμενοι διαφορετικά απλώς παύουν να ακούγονται. Η τεχνολογία, αντί να χειραφετεί, κατευθύνει. Η δημοκρατία, αντί να ενεργοποιεί, παθητικοποιεί.
Η δημόσια σφαίρα, αντί να μορφώνει, διασπά και αποπροσανατολίζει. Στην πραγματικότητα, έχει εγκαθιδρυθεί ένας πολιτισμός αδιαφορίας και αυτό είναι ο νέος ολοκληρωτισμός από τον οποίο τελικά θανάσιμα κινδυνεύουμε και μάλιστα η αποδοχή της αλλοτρίωσης ο κύριος με το κύριο και το σκυλάκι τους η η κυρία με την κυρία και το γάτο τους, από παρέκκλιση και ανωμαλία ως φυσική κατάσταση. Ο Άγ. Συμεών ο Νέος Θεολόγος υπενθυμίζει ότι «ὁ φωτισμὸς τοῦ νοὸς εἶναι ἀπαραίτητος γιὰ νὰ γνωρίσῃ ὁ ἄνθρωπος τὴν ἀλήθεια». Η πνευματική αδιαφορία και η συσκότιση του νου είναι τα θεμέλια της χειραγώγησης κάθε είδους στις μέρες μας.
Το ερώτημα όμως παραμένει: τι μπορεί να γίνει; Η απάντηση δεν είναι εύκολη. Δεν υπάρχουν συνταγές σωτηρίας. Ίσως υπάρχει μια αρχή, η αφύπνιση της συνείδησης. Όσο υπάρχουν ακόμη άνθρωποι αγωνιζόμενοι, άνθρωποι συνειδητοί Χριστού, που αναρωτιούνται, που αμφισβητούν, που αντιστέκονται εσωτερικά, η κάθε είδους εξουσία δεν θα έχει θριαμβεύσει ολοκληρωτικά. Χρειαζόμαστε ξανά αγωνιζόμενους πιστούς-στοχαστές που δεν θα φοβούνται την αλήθεια, κληρικούς κάθε βαθμού που θα λένε «ναι» στον Χριστό και «όχι» στην πλάνη, πολίτες που θα απορρίψουν τον ρόλο του θεατή και θα ξαναγίνουν δημιουργοί του πολιτικού κόσμου. Ο Αγ. Μάξιμος ο Ομολογητής υπενθυμίζει: «Ἡ ἀπάθεια δὲν εἶναι ἀδράνεια, ἀλλὰ ἐλευθερία ἀπὸ τὰ πάθη καὶ ἐνέργεια τῆς ἀρετῆς». Αληθινή απάθεια είναι η ελευθερία να μάθεις και να πράξεις το καλό. Άρα, η λεγόμενη σημερινή «απάθεια» που κυριαρχεί γύρω μας δεν είναι αρετή, αλλά δειλία και μόνο η αληθινή αλλάγή νοοτροπίας η μετάνοια και η εσωτερική εν Χριστώ μεταστροφή, μπορεί να αναστήσει την ελευθερία από τη λήθη και να ξεκουνήσει από την θέση μας.
Η ελευθερία είναι μια εσωτερική άσκηση, μια πνευματική εγρήγορση, που αρχίζει με το να μην δεχόμαστε το ψέμα ποτέ και για κανένα απολύτως λόγο, ακόμη και όταν φαίνεται να είναι πιο βολικό από την αλήθεια. Όπως γράφει ο Άγ. Ισαάκ ο Σύρος: «Ὁ μὴ γινώσκων τὴν ἀλήθειαν, ἐξ ἀγνοίας ζῇ· ὁ γινώσκων καὶ μὴ πράττων, ἐκ κακίας ἀναιδεύεται». Άρα, Δεν θα μας σώσει η γνώση της αλήθειας, αλλά η εφαρμογή της, η απόλυτη τήρηση του Λόγου και του θελήματος του Θεού και αυτή είναι η αρχή κάθε αληθινής επίγνωσης. Αμήν